ks. Bernard Wiecki

 

Pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny Rudolfa i Pauliny Gołuńskiej z Szatarpów koło Kościerzyny. Miał bardzo liczne rodzeństwo, w tym jednego brata księdza, starszego o kilkanaście lat Józefa, który jednak zmarł w 1904 roku. Jak wielu chłopców z rodzin kaszubskich uczył się w Collegium Marianum (od 1896). Potem się przeniósł do proseminarium w Kościerzynie, gdzie był szykanowany przez niemieckich nauczycieli. Być może dlatego postanowił kontynuować naukę z dala od tego środowiska i do gimnazjum chodził aż w Reszlu (1904–1906). Było to możliwe dzięki stypendium Towarzystwa Pomocy Naukowej w Chełmnie.

Po zdanej maturze rozpoczął naukę w pelplińskim seminarium duchownym, gdzie uczestniczył w pracy kaszubologicznej. Święcenia otrzymał w marcu 1910 roku, a posługę kapłańską sprawował kolejno w Pluskowęsach, Ostródzie, Gdańsku (Emaus), Oliwie i Skarszewach. W armii niemieckiej służył w latach 1916–1918.

Po zwolnieniu z wojska był wikarym w Kaplicy Królewskiej. Związki z Gdańskiem okazały się zresztą bardzo silnie, ponieważ już do końca życia mieszkał w mieście lub jego okolicy. Od początku był też zaangażowany w działalność polskich organizacji. Do Towarzystwa Naukowego w Toruniu zapisał się już w 1910 roku i był jego członkiem do 1925 roku. Przede wszystkim jednak był zaangażowany w działalność organizacji polonijnych, a w 1935 roku był nawet polskim kandydatem na posła w gdańskim Volkstagu.

W styczniu 1927 roku został proboszczem w podgdańskich Wocławach, gdzie – jak pisał ks. Henryk Mross – „cieszył się wśród wiernych (Polaków i Niemców) wielkim uznaniem; z usposobienia pogodny, dla wszystkich dostępny i życzliwy".

Zaangażowania społecznego i postawy narodowej nie wybaczyli mu naziści. Aresztowano go już pierwszego dnia wojny i osadzono w Victoria-Schule. Stamtąd został przeniesiony do obozu koncentracyjnego w Stutthofie, skąd w styczniu 1940 roku przewieziono go do Nowego Portu i tam rozstrzelano.

Antoni Miotk

Ukończył szkołę powszechną i kursy specjalistyczne w zawodzie kupieckim. Od 1909 roku właściciel sklepu bławatnego w Pucku („Bazaru"). Aktywny członek organizacji polskich, zwłaszcza związków śpiewaczych i teatrów amatorskich. Bliski współpracownik Antoniego Abrahama, prezes Towarzystwa Ludowego w Pucku.

Włączył się w ruch młodokaszubski, publikował w „Gryfie". W 1912 roku wziął udział w Zjeździe Młodokaszubów. Po 1918 roku aktywnie działał na rzec powrotu Pomorza do Polski. Miał wejść z Antonim Abrahamem w skład delegacji kaszubskiej na kongres wersalski, co uniemożliwili mu Niemcy. Był jednym z głównych organizatorów zaślubin Polski z Morzem w lutym 1920 r. Po wojnie dalej aktywnie działał w organizacjach społecznych, był także wieloletnim wiceburmistrzem Pucka. W czasie wojny ukrywał się przed Niemcami. Zmarł 28 czerwca 1942 roku. Został pochowany na starym cmentarzu w Pucku.

Franciszka Majkowska

Urodziła się 9 października 1882 roku w Kościerzynie. Była siostrą Aleksandra Majkowskiego, autora m.in. powieści „Żëcé i przigòdë Remùsa". Po ukończeniu szkoły pracowała jako prywatna nauczycielka języka niemieckiego w Warszawie i w Łodzi. W 1912 roku zamieszkała z bratem w Sopocie i wspierała Aleksandra w działalności młodokaszubskiej. Tam, od 1914 roku, kierowała powstałą w Muzeum Kaszubsko-Pomorskim w Sopocie szkółką haftów kaszubskich. Gdy wybuchła I wojna światowa, Aleksander udał się na front, a Franciszce powierzył opiekę nad swoje mieszkanie i zbiory muzeum. Z czasem wróciła do Kościerzyny, gdzie zamieszkała z matką. Już tam utrzymywała się między innymi ze sprzedaży haftów. Franciszka namawiała Aleksandra, by swoją najsłynniejszą powieść napisał po kaszubsku, co przyczyniło się do rozwoju prozy kaszubskiej.

Majkowska pod koniec wojny została sekretarką i gospodynią ks. Pawła Czaplewskiego, proboszcza w Szynychu koło Grudziądza. W latach 1920 — 1922 znalazła zatrudnienie jako stenotypistka w biurze Delegacji Polskiej Komisji Granicznej w Grudziądzu. Została także udziałowczynią spółki wydawniczej „Pomorzanin w Kościerzynie", którą utworzył jej brat Aleksander będąc prezesem Rady Pomorskiej w Grudziądzu. Wraz z Aleksandrem odwiedzała Gulgowskich we Wdzydzach.

Od 1923 roku Majkowska mieszkała w Gdyni. Pracowała jako nauczycielka haftu kaszubskiego. Później, dzięki pomocy rządowej, stworzyła Szkółkę Przemysłu Ludowego w Wejherowie. W 1929 roku wstąpiła do Zrzeszenia Regionalnego Kaszubów w Kartuzach, gdzie zamieszkała w 1931 roku. Rok później została prezesem kobiecego ZRK pod nazwą Zrzesz Młodo-Kaszëbków. Pod jej kierownictwem w Kartuzach powstała Szkoła Kaszubskiego Przemysłu. W tym samym czasie była współtwórczynią i delegatką ZRK podczas uroczystości 25-lecia Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Warszawie. W 1935 pomogła Aleksandrowi zorganizować w jego willi „Erem" w Kartuzach kaszubską wystawę ludoznawczą. Gdy wybuchła druga wojna światowa niemiecki okupant pozbawił ją mieszkania, wystawy i miejsca pracy, czyli pracowni haftu. Mieszkała u różnych ludzi i w końcu znalazła zatrudnienie Urzędzie Wyżywienia.

Po wojnie zaangażowała się w odbudowę życia kulturalnego w Kartuzach. W 1946 roku założyła tam Towarzystwo Miłośników Muzeum Kaszubskiego, gdzie pracowała do 1949 roku. Przeniosła się do Białogóry koło Wierzchucina i zaczęła pracę w młodzieżowym ośrodku „Caritas". Po jego likwidacji zamieszkała w Wejherowie, gdzie do 1959 roku pracowała jako nauczycielka, kierowniczka świetlicy i bibliotekarka. Tam prowadziła kursy haftowania i w końcu stworzyła swoją własną szkołę haftu, tzw. wejherowską, wyróżniającą się specyficznym wzornictwem, kompozycją i kolorystyką.

Franciszka Majkowska zmarła 17 sierpnia 1967 roku w Iławie, gdzie przebywała u swojej siostrzenicy. Została pochowana na nowym cmentarzu w Wejherowie. Swoje zbiory, obejmujące także znaczną część spuścizny po bracie, zapisała w testamencie na rzecz mającego powstać Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Na domu, w którym mieszkała, przy ulicy Dworcowej w Wejherowie, umieszczono poświęconą jej tablicę pamiątkową.

Eugeniusz Kwiatkowski

Urodził się 30 grudnia 1888 roku w Krakowie. 

Podczas I wojny światowej był żołnierzem Legionów Polskich i współpracownikiem Polskiej Organizacji Wojskowej. We wrześniu 1913 poślubił Leokadię z Glazerów (1890 – 1977), bratanicę bp Jakuba Glazera, z którą miał czworo dzieci: syna zmarłego w niemowlęcym wieku, Jana, Annę i Ewę. W czasie wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku został zatrudniony w sekcji chemicznej Głównego Urzędu Zaopatrzenia Armii przy Ministerstwie Spraw Wojskowych. W roku 1921 opuścił wojsko i zaczął wykładać na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej. Dwa lata później objął funkcję dyrektora technicznego chorzowskiej Państwowej Fabryki Związków Azotowych.

Karierę polityczną rozpoczął po przewrocie majowym w 1926 roku, kiedy premier Kazimierz Bartel powierzył mu stanowisko ministra przemysłu i handlu. W ciągu pierwszych 10 dni swojego urzędowania zapowiedział wznowienie budowy portu w Gdyni, którego budowa wlokła się w nieskończoność. W ciągu trzech tygodni podpisał nową umowę z francuskim konsorcjum, a w ciągu trzech miesięcy zamówił we Francji pierwsze pięć statków handlowych. Po kolejnych dwóch latach zdobył na budowę portu fundusze sześć razy większe od tych, które Skarb Państwa wydał w ciągu pięciu poprzednich latach. Dzięki takim działaniom Gdynia szybko mogła stać się jednym z największych i najnowocześniejszych portów na Bałtyku. Powstała flota handlowa, która uwolniła Polskę od opłacania obcych armatorów i Dalekomorska Flota Rybacka.

Z działalnością Kwiatkowskiego powiązane są wszystkie wielkie osiągnięcia II RP: związanie Śląska z Wybrzeżem Morskim, magistrala kolejowa Katowice-Gdynia, rozbudowa Warszawskiego Okręgu Przemysłowego, Stalowa Wola, Mościce, Centralny Okręg Przemysłowy.

Eugeniusz Kwiatkowski zmarł 22 sierpnia 1974 roku w Krakowie.

Tomasz Rogala

Urodził się 21 grudnia 1860 roku w Wielu. Szukał pracy w Berlinie, gdzie nauczył się zawodu szewskiego i aktywnie działał w polskich organizacjach. Na Kaszuby wrócił w 1895 roku, gdzie w Kościerzynie założył warsztat i sklep galanteryjny. Po kilku latach zaprzyjaźnił się z Franciszkiem Kręckim, Aleksandrem Majkowskim i Franciszkiem Sędzickim. Jeździł po wioskach z koszem gazet na plecach, sprzedając je mieszkańcom. Prenumerował takie czasopisma jak „Gry", „Gazeta Grudziądzka" i „Pielgrzym". W 1906 zorganizował strajk szkolny. Był współzałożycielem Domu Kaszubskiego, nazwanego Bazarem i powstałego w 1912 roku w Grudziądzu tajnego Towarzystwa Odrodzenia Polski. Po pierwszej wojnie światowej Tomasz Rogala został wiceprzewodniczącym Rady Ludowej w Kościerzynie. W 1919 roku z Antonim Abrahamem udał się do Wersalu na konferencję paryską, by domagać się włączenia całego Pomorza do Polski. Po powrocie przez Poznań do Kościerzyny uczestniczył w rozbrajaniu Grenzschutzu. Został pierwszym polskim starostą kościerskim. Trzy raz zasiadał w Radzie Miejskiej Kościerzyny, wybierany w latach 1922, 1929, 1939. Był aktywnym działaczem endeckim, członkiem Stronnictwa Narodowego, Obozu Wielkiej Polski i Związku Młodych Narodowców. Od 1931 roku miał udziały w spółce wydającej „Gazetę Kościerską". Często popadał w konflikty z lokalnymi władzami. Po najeździe Niemiec na Polskę, początkowo Niemcy pozostawili osiemdziesięcioletniego Rogalę w spokoju, jednak 14 września zabrali z domu jego syna Władysława, który był nauczycielem. Razem z wójtem kościerskim, Rudolfem Lassem, Niemcy zamordowali syna Rogali w lesie pod Gostomkiem. Po Tomasza Rogalę przyszli 23 listopada 1939 roku. Wywieźli go z całą rodziną do Generalnego Gubernatorstwa pod Siedlce. Przeżył i 1 maja 1946 roku wrócił do Kościerzyny. Tam zmarł 1 czerwca 1951 roku.

Nazywany był królem kaszubskim, ale także „upartym Tomkiem". Niejednokrotnie miał własne zdanie w sprawach politycznych i twardo obstawał przy swoich racjach. Po 1945 roku ironicznie wypowiadał się o nowym, rzekomo demokratycznym, ustroju.

Odznaczony Krzyżem Oficerskim Odrodzenia Polski.

Teofil Zegarski

Urodził się 17 grudnia 1884 r. w Grabowie pod Starogardem Gdańskim. Studiował historię, filozofię, teologię i filologię germańską na uniwersytecie we Fryburgu Bryzgowijskim. Naukę zakończył w 1909 r., uzyskawszy tytuł doktora filozofii na podstawie rozprawy „Polen und das Basler Konzil". Wykładał w kolegium w Heidelbergu. Po przyjeździe do Polski był nauczycielem, a następnie kuratorem oświaty na Pomorzu.

Do Gdyni przybył w 1927 r. i na początku roku szkolnego otworzył Prywatną Koedukacyjną Szkołę Powszechną i Gimnazjum w Gdyni, nazywaną „Orlim Gniazdem". Początkowo uczęszczało do niej 60 uczniów w dwóch klasach: męskiej i żeńskiej. Potem placówka rozrosła się do 200 wychowanków. Pierwszą jej lokalizacją był nieistniejący obecnie mały budynek należący do klasztoru Sióstr Miłosierdzia pw. św. Wincentego a Paulo, zlokalizowanym przy Szpitalu Miejskim przy pl. Kaszubskim.

W 1928 r. placówka przeniosła się do nowo wybudowanego budynku szkoły powszechnej przy ul. 10 Lutego, kierowanej przez Jana Kamrowskiego. Później przejściowo siedzibą szkoły była willa Promienna na Kamiennej Górze. Ostateczną jej lokalizacją była działka przy ówczesnej Szosie Gdańskiej (dzisiejsza al. Zwycięstwa 194) w ówczesnym Orłowie Morskim, odkupiona od Witolda Kukowskiego. Znajdowała się tu dawna gospoda, zaadaptowana na potrzeby internatu dla 25 chłopców. Obok wybudowano nowy obiekt szkolny (obecnie znajduje się w nim Technikum Transportowe).

Zmarł 15 grudnia 1936 r. w Gdyni.

Bolesław Makowski

Urodził się 30 grudnia 1880 r. w Pelplinie w rodzinie nauczyciela Michała Makowskiego i Marty Redner, bratanicy biskupa chełmińskiego, Leona. W latach 1890-1896 uczył się w Collegium Marianum w Pelplinie, a następnie w latach 1896-1900 w gimnazjum chełmińskim, gdzie należał do tajnej organizacji filomackiej.

Po maturze w 1900 r. rozpoczął naukę w Seminarium Duchownym w Pelplinie. Jako kleryk sądzony był w procesie filomatów pomorskich w Toruniu i skazany został na sześć tygodni więzienia. Karę odbywał w więzieniu w Tczewie. Święcenia kapłańskie otrzymał 13 marca 1904 r.

Będąc w latach 1904-1907 wikariuszem w Starych Szkotach koło Gdańska, studiował historię sztuki na Politechnice Gdańskiej. W latach 1907-1920 był rektorem szpitala Najświętszej Marii Panny w Gdańsku.

W 1920 r. powołany został na stanowisko radcy dla spraw kościelnych w Urzędzie Wojewódzkim Pomorskim w Toruniu. Od 25 marca 1922 r. był proboszczem w Chojnicach. W czasie sprawowania przez niego urzędu znacznie wzrosła frekwencja wiernych oraz przyjmujących komunię. W 1924 r. przeprowadził renowację chojnickiej fary, restaurując m.in. gotyckie sklepienia, a po licznych staraniach przejął z rąk protestantów kościół w Krojantach. Jako proboszcz chojnicki spełniał równocześnie obowiązki duszpasterskie kapelana 1. Batalionu Strzelców.

Należał do Mieszanej Komisji dla Spraw Sztuki Kościelnej w Pelplinie, a w latach 1920-1930 był członkiem zarządu Towarzystwa Naukowego w Toruniu. W 1928 r. został mianowany kanonikiem honorowym Kapituły Katedralnej w Pelplinie. Publikował liczne artykuły z dziedziny historii sztuki. Jest autorem publikacji „Sztuka na Pomorzu", która stanowi pierwszą próbę syntetycznego ujęcia historii sztuki na Pomorzu.

Zmarł 25 października 1934 r. w Poznaniu. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Chojnicach. Uroczystościom pogrzebowym przewodniczył biskup Konstantyn Dominik.

Odznaczony Orderem Odrodzenia Polski.

Witold Kukowski

Urodził się 16 sierpnia 1882 w Chełmnie. Po ukończeniu gimnazjum w Bydgoszczy studiował prawo i ekonomię w Monachium i Berlinie, następnie pracował w niemieckich bankach. W 1914 r. otworzył Bank Dyskontowy S.A. w Bydgoszczy, zostając jego większościowym udziałowcem. Bank ten wykupywał liczne przedsiębiorstwa z rąk niemieckich, m.in. drukarnię w Kościerzynie, gdzie wznowiono tu polskojęzyczne pismo „Gryf", założone przez Aleksandra Majkowskiego.

W 1919 r. odkupił od Waltera von Schützego dobra ziemskie w Kolibkach. Tym samym do Polski włączono majątek położony na spornym obszarze przy granicy z Wolnym Miastem Gdańskiem. Północną część majątku rozparcelował i utworzył tam letnisko, dzielnicę mieszkalną i kąpielisko w Orłowie. W 1922 r. został udziałowcem Towarzystwa z Ograniczoną Poręką Stocznia w Gdyni. W 1928 r. przekazał nieodpłatnie ziemię pod budowę stacji kolejowej Orłowo Morskie, a rok później oddał grunt pod budowę urzędu pocztowego.

Od 1921 r. pełnił obowiązki konsula honorowego Republiki Estonii w Wolnym Mieście Gdańsku, za co otrzymał Order Krzyża Orła III klasy w 1931 r.

Został przez Niemców wpisany na listę wrogów Rzeszy i uwięziony zaraz po wybuchu II wojny światowej. Zamordowany 4 września 1939 r. w Piaśnicy. Jego rodzina została wywieziona do obozów koncentracyjnych.

Stefan Hazuka

Urodził się 13 stycznia 1882 r. w miejscowości Borek Kamienny koło Sulęczyna. Znany jest głównie z intensywnej działalności na rzecz przyłączenia powiatu lęborskiego do Polski w latach 1918-1919.

W 1898 r. powołano do życia Towarzystwo św. Brunona w Lęborku, w którym pracował jako sekretarz i bibliotekarz. Jego praca zawodowa i społeczna zostały przerwane w październiku 1904 r., gdy rozpoczął dwuletnią obowiązkową służbę w wojsku niemieckim. Nie walczył na froncie I wojny światowej, ponieważ nie został zmobilizowany ze względu na zły stan zdrowia.

Po wojnie w Lęborku powstała miejscowa rada ludowa, której został przewodniczącym. Na początku 1919 r. odbył się wiec Polaków w Lęborku. Ogłoszono wówczas powstanie polskiej Powiatowej Rady Ludowej, podlegającej podkomisariatowi w Gdańsku. Zgodnie z rozporządzeniem z 11 stycznia 1919 r. głoszenie haseł walki o przyłączenie powiatów lęborskiego i bytowskiego do Polski uznawane było za zdradę państwa. Aresztowany wraz z towarzyszami. Początkowo osadzony w Lęborku, a następnie przeniesiony do więzienia w Słupsku.

Niedługo po zwolnieniu w marcu lub kwietniu 1919 r., zbiegł do Poznania. Po kilku miesiącach zabrał rodzinę i w listopadzie 1919 r. przeniósł się do Wejherowa. Tam zaangażował się w pracę Straży Ludowej. Po przejęciu Pomorza przez Polskę podjął pracę jako celnik. Był zastępcą kierownika Urzędu Celnego na stacji kolejowej w Strzebielinie.

W okresie II wojny światowej, pomimo zaawansowanego wieku włączył się do działań konspiracji polskiej na Pomorzu. W latach 1940-1945 działał kolejno w wejherowskich strukturach organizacji Polska Żyje, Tajnej Organizacji Wojskowej Gryf Pomorski oraz Ruchu Miecz i Pług. W 1943 r. z polecenia konspiracyjnych przełożonych zatrudnił się jako portier w garnizonie wojskowym. Dzięki znajomości niemieckiego zdobywał tam informacje przekazywane następnie dowódcom. Po zakończeniu wojny nie pracował. Zmarł 14 marca 1978 r.

Otrzymał Odznakę Frontu Pomorskiego oraz Medal Niepodległości. Za działalność w ruchu oporu podczas II wojny światowej uhonorowano go Medalem Zwycięstwa i Wolności oraz Odznaką Grunwaldu.  

Józef Dembieński

Urodził się 25 marca 1879 r. w Radomnie koło Nowego Miasta Lubawskiego. Pochodził z rodziny chłopskiej. W latach 1891-1897 uczęszczał do progimnazjum w Nowym Mieście Lubawskim. Młodzież była tu w większości polska, ale język ojczysty traktowano podobnie jak w Radomnie, z lekceważeniem. Gdy miał 18 lat, przeniósł się do gimnazjum w Chełmnie. Tam języka polskiego uczono fakultatywnie, od najniższych klas do najwyższych. Szkoła ta była wyposażona w bogaty zbiór książek polskich.

 

W 1897 r. w rocznicę wybuchu powstania listopadowego wstąpił do tajnej organizacji filomackiej. Gdy zdał maturę, został przyjęty do seminarium duchownego w Pelplinie. Na początku studiów teologicznych znalazł się na liście oskarżonych o przynależność do wykrytej przez władze pruskie tajnej organizacji filomackiej. Odsiedział wyrok w więzieniu w Toruniu, a także musiał podpisać zobowiązanie, że nigdy nie zostanie proboszczem.

 

W czasie strajku szkolnego 1906-1907 zbierał petycje o przywrócenie języka polskiego w nauczaniu religii. Natomiast w latach 1916-1920 jako wikariusz parafii w Legbądzie koło Czerska, czynny w ruchu niepodległościowym, bronił okolicznej ludności przed represjami Grenzschutzu. Od 1920 r. był prefektem progimnazjum w Nowym Mieście Lubawskim, sprawując też kierownicze funkcje lokalnych organizacji. Przeciwnik sanacji, odsunięty został w 1931 r. od nauczania.

 

W latach 1921-1939 był redaktorem naczelnym gazety „Drwęca", a także pism: „Głos Lidzbarski" i „Głos Mazurski".

 

Okupacja hitlerowska rozpoczęła się w Nowym Mieście Lubawskim i okolicach 3 września 1939 r.  Przed wkroczeniem wojsk niemieckich ksiądz wyjechał do rodziny na południe Polski. Po kampanii wrześniowej w 1939 r. wrócił na Pomorze, gdzie ukrywał się, często zmieniając miejsca pobytu. 6 listopada 1939 r. został aresztowany, ale na podstawie fałszywych dokumentów po kilku dniach go zwolniono. Do końca wojny się ukrywał, przede wszystkim w okolicach Krakowa. Okupant za schwytanie go obiecał wysoką nagrodę.

 

Po wojnie pracował w duszpasterstwie, m.in. od 1949 r. jako proboszcz w Topolnie koło Świecia. Zmarł 11 stycznia 1962 r. w Chojnicach. Został pochowany w Topolnie.